الفبا و فونیکس برای کودک: از کدام آواها شروع کنیم؟ ترتیب آموزش و خطاهای فارسی‌زبان‌ها

الفبا یاد دادن کافی نیست

بیشتر والدین انگلیسی را با آهنگ الفبا شروع می‌کنند: A, B, C… کودک ۲۶ حرف را می‌خواند و خوشحال است. ولی چند هفته بعد وقتی کلمه‌ی cat را جلویش می‌گذارید، «سی‌ای‌تی» می‌خواند. دلیلش این است که نام حرف (see، ay، tee) با صدای حرف (/k/، /æ/، /t/) فرق دارد. برای خواندن کلمه باید صدا را بداند. به همین دلیل در مدرسه‌های انگلستان «فونیکس»، یعنی آموزش صدای حرف‌ها و ترکیب آن‌ها، روش اصلی آموزش خواندن است و در آمریکا هم بخش مهمی از برنامه‌های خواندن شده است.

بررسی گسترده‌ی هیئت ملی خواندن در آمریکا (National Reading Panel، ۲۰۰۰) نتیجه گرفت که آموزش نظام‌مند فونیکس به بچه‌های کوچک در یادگیری خواندن مؤثر است. درباره‌ی جزئیات روش‌ها هنوز بحث هست، ولی نکته‌ی عملی برای ما روشن است: صداها را با ترتیب و برنامه یاد بدهید، نه به‌طور تصادفی.

مقاله‌ی آموزش انگلیسی به کودکان در خانه فرق نام و صدا را کوتاه گفته است. اینجا می‌پرسیم: اول کدام صداها؟ بعد کدام؟ و فارسی‌زبان‌ها کجا گیر می‌کنند؟

قبل از صدای حرف‌ها: گوش

صدای حرف‌ها وقتی معنا دارد که کودک بتواند صداها را در کلمه بشنود. پیش از حرف، چند هفته این بازی‌ها را انجام دهید (بدون هیچ کاغذی):

• قافیه: cat – hat – mat. کدام شبیه‌اند؟ cat – dog – hat، کدام قافیه ندارد؟
• صدای اول: Which word starts with /s/? sun or moon?
• ساختن کلمه از صدا (blending): شما صداهای sun را جدا می‌گویید (/s/ /ʌ/ /n/) و کودک کلمه را می‌گوید: sun.

برنامه‌ی انگلیسی Letters and Sounds (وزارت آموزش بریتانیا، ۲۰۰۷) هم همین‌طور شروع می‌کند: فاز اول، گوش دادن و بازی با صداهاست و فاز دوم تازه سراغ حرف‌ها می‌رود. مدرسه‌های انگلستان امروز برنامه‌های تأییدشده‌ی جدیدتری به کار می‌برند، ولی منطق ترتیب‌شان شبیه همین است.

ترتیب پیشنهادی صداها

برنامه‌های فونیکس ترتیب‌های کمی متفاوت دارند، ولی منطق مشترکی دارند: اول حرف‌هایی که زود کلمه می‌سازند، حرف‌های شبیه هم را از هم دور نگه می‌دارند و صداهای دشوار را دیرتر می‌آورند. ترتیب زیر نسخه‌ی ساده‌شده‌ی همان منطق در Letters and Sounds است؛ ترتیب دقیق گروه‌ها در برنامه‌های مختلف کمی فرق می‌کند:

گروه ۱: s, a, t, p, i, n با همین شش حرف کلمه‌های واقعی می‌شود ساخت: sat, pin, tap, nap, sip, pit, tin, pat, ant. کودک در همان هفته‌ی اول می‌فهمد که حرف‌ها «کلمه می‌شوند». این انگیزه‌ی بزرگی است.

گروه ۲: m, d, g, o حالا man, dog, got, mat, dim, mop ممکن می‌شود.

گروه ۳: c/k, ck, e, u, r cat, kid, kick, red, run, cup.

گروه ۴: h, b, f, l hat, big, fan, log, bell.

دو نکته در این ترتیب هست: b و d که شبیه‌اند، با فاصله می‌آیند، و حرف‌های کم‌کاربرد (j, v, w, x, y, z, qu) بعد از این گروه‌ها. پس از گروه‌های اول، ترتیب معمول این است:

1. بقیه‌ی حرف‌ها: j, v, w, x, y, z, qu (jam، van، wet، box، yes، zip، quiz).
2. صداهای دوحرفی: sh (ship)، ch (chip)، th (thin، this)، ng (ring).
3. مصوت‌های بلند و ترکیبی: ai (rain)، ee (feet)، igh (night)، oa (boat)، oo (moon، book).
4. صداهای r-دار: ar (car)، or (corn)، ur (turn).
5. ترکیب‌های همخوانی: st، sp، bl، tr (stop، spin، black، tree).

هر مرحله را وقتی بروید که مرحله‌ی قبل روان باشد. به عبارت دیگر، کودک بتواند بدون فکر زیاد صدا را بگوید و کلمه‌ی کوتاه بسازد.

کلمه‌های خاص (tricky words)

بعضی کلمه‌های پرکاربرد کاملاً با صداهایی که کودک تا آن موقع یاد گرفته خوانده نمی‌شوند: the, to, I, no, go, was, said. Letters and Sounds پیشنهاد می‌کند این کلمه‌ها را هم تا جایی که می‌شود با صدا بخوانید و بعد «بخش دشوار» را نشان دهید؛ مثلاً در go حرف o مثل صدای o در dog نیست. بعد کلمه را چند بار در روز ببیند و بخواند تا بدون هجی شناخته شود. این‌طور کودک یاد می‌گیرد که حتی در کلمه‌های خاص هم بیشتر حرف‌ها قاعده‌مندند.

یک جلسه‌ی تمرین کوتاه و روزانه (۱۰ دقیقه)

1. مرور (۲ دقیقه): صدای حرف‌های قبل را از روی کارت بگوید.
2. صدای تازه (۲ دقیقه): یک صدای جدید، با تصویر و حرکت. مثلاً برای s ماری که شکل s است و می‌گوید «ssss».
3. ساختن کلمه (۳ دقیقه): با کارت‌های حرف، sat را بسازد. شما اول صدای تک‌تک را بگویید و او ترکیب کند.
4. خواندن (۲ دقیقه): یک جمله‌ی ساده فقط با صداهایی که بلد است؛ مثلاً بعد از گروه ۲: Sam sat. Dad sat on a mat.
5. بازی (۱ دقیقه): پیدا کردن چیزی که با این صدا شروع می‌شود.

برای مثال‌ها از نام‌های ساده‌ی انگلیسی مثل Sam، Nan، Ben و Meg استفاده کنید تا کلمه‌ها با صداهای آموخته‌شده خوانده شوند.

فارسی‌زبان‌ها کجا گیر می‌کنند؟

۱. «بُ» به جای /b/

وقتی صدای /b/ را می‌گوییم، به‌راحتی یک مصوت اضافه می‌شود: «بُ». اگر کودک «بُ-آ-تُ» بگوید، نمی‌تواند کلمه‌ی bat را بسازد. تمرین: صدای حرف را کوتاه و بی‌مصوت بگویید، مثل یک لب‌ترکاندن ساده. برای صداهای کشیده مثل /s/ و /m/ کار آسان‌تر است، و این یکی از دلایلی است که برنامه‌ها با صدایی مثل s شروع می‌کنند.

۲. مصوت‌های کوتاه انگلیسی

فارسی شش مصوت دارد و انگلیسی بیشتر. کودک ممکن است sit و seat را یکسان بشنود، یا cup و cap را شبیه هم بگوید. باید نمونه‌های جفتی را زیاد بشنود و تکرار کند. مشکلات تلفظ فارسی‌زبان‌ها همین مصوت‌ها را شرح داده است.

۳. خوشه‌های آغازین

در فارسی هیچ کلمه‌ای با دو همخوان پشت‌سرهم شروع نمی‌شود، پس stop به «اِستاپ» تبدیل می‌شود. کودک را با s جدا شروع کنید (s-top) و کم‌کم بچسبانید، به‌ویژه بعد از آشنایی با مصوت‌های ساده.

۴. جهت نوشتن و حرف‌های آینه‌ای

کودک فارسی را از راست به چپ می‌نویسد و انگلیسی از چپ به راست. جابه‌جا کردن b و d یا p و q در بسیاری از کودکان تا حدود هفت سالگی دیده می‌شود. حرف‌های شبیه را هرگز کنار هم تمرین نکنید. برای تفاوت‌شان نشانه بدهید: «b اول خط است و بعد شکم؛ d اول شکم است و بعد خط». کلمه‌ی bed هم کمک می‌کند: b و d دو سر تخت‌اند. تمرین ردیابی حرف را با انگشت در هوا، روی ماسه یا کاغذ شروع کنید.

۵. یک حرف، چند صدا

در انگلیسی یک حرف می‌تواند چند صدا داشته باشد (a در cat، car، cake). به کودک نگویید «انگلیسی غیرمنطقی است»؛ بگویید «این صدا را فعلاً یاد می‌گیریم و صدای دیگرش را بعداً می‌شناسیم». به همین دلیل در گروه‌های اول فقط یک صدا برای هر حرف یاد داده می‌شود.

چطور بفهمیم برای مرحله‌ی بعد آماده‌ایم؟

سه نشانه را بررسی کنید و اگر هر سه بود، گروه بعد را شروع کنید:

• سرعت: صدای هر حرف گروه را تقریباً بی‌درنگ و بدون فکر طولانی می‌گوید.
• ترکیب: وقتی صداها را جدا می‌گویید (/s/ /a/ /t/)، خودش کلمه را می‌گوید.
• جداسازی: اگر کلمه‌ی sat را بگویید، می‌تواند صداهایش را یکی‌یکی بگوید.

اگر یکی از این‌ها نبود، یک هفته همان گروه را با بازی‌های تازه ادامه بدهید. بازگشت به عقب شکست نیست؛ بخشی از برنامه است. برای کودک ۴ تا ۵ ساله ممکن است همین گروه اول چند هفته طول بکشد و اشکالی ندارد. برای کودک ۷ ساله که فارسی را می‌خواند، سرعت بیشتر است، ولی حرف‌های آینه‌ای و مصوت‌ها هنوز زمان می‌خواهند.

اشتباه‌های رایج والدین

• عجله برای رفتن به کلمه‌های سخت. وقتی گروه اول روان نشده، گروه دوم را شروع نکنید.
• قاطی کردن نام و صدا موقع خواندن. در ابتدا تمرکز روی صداست. اگر کودک نام حرف‌ها را با آهنگ الفبا می‌شناسد اشکالی ندارد (Letters and Sounds نام حرف‌ها را در فاز سوم با همین آهنگ یاد می‌دهد)، ولی برای خواندن کلمه همیشه صدای حرف را بگویید.
• مقایسه با کودک دیگر. هر کودک آهنگ خودش را دارد.
• تصحیح همیشگی. جمله‌ی «نه، اشتباه است» را با «بیا دوباره با هم بگوییم» عوض کنید.
• جلسه‌ی طولانی. ده دقیقه‌ی خوب بهتر از بیست دقیقه‌ی خسته است.

در اسپیکینو

بخش کودکان اسپیکینو سه مسیر دارد: شهر الفبا، مسیر آوا (بر پایه‌ی فاز ۲ و ۳ Letters and Sounds) و جزیره‌ی واژه‌ها. حرف‌های شبیه b/d/p/q در بازی‌ها هرگز کنار هم نمی‌آیند. جلسه‌ها حدود ۱۰ دقیقه‌اند، برای ۴ تا ۱۰ ساله‌ها، بدون تبلیغ و با کنترل والدین. جزئیات هر طرح را در صفحه‌ی اشتراک ببینید. هیچ برنامه‌ای جای والدین را نمی‌گیرد؛ بهترین نتیجه وقتی است که کنار کودک بنشینید و با هم تکرار کنید.

برنامه‌ی کلی هفتگی، سن شروع و زمان صفحه‌ی نمایش در آموزش انگلیسی به کودکان در خانه آمده است. اگر خودتان هم می‌خواهید همراه کودک شروع کنید، شروع انگلیسی از صفر را ببینید.