آموزش زبان انگلیسی به کودکان در خانه: از چه سنی، چطور و روزی چند دقیقه؟

از کجا شروع کنیم؟ سه پرسش که والدین بیشتر می‌پرسند

«بچه‌ی من چهار سالش است، خیلی زود نیست؟» «من خودم انگلیسی‌ام خوب نیست، می‌توانم به او یاد بدهم؟» «روزی چند دقیقه کافی است؟» این سه پرسش تقریباً در هر گفت‌وگوی والدین درباره‌ی زبان دوم پیدا می‌شود. جواب کوتاهشان این است: زود نیست، می‌توانید و ده تا پانزده دقیقه‌ی منظم کافی است. در ادامه دلیل این جواب‌ها و برنامه‌ای که می‌شود در خانه اجرا کرد را می‌خوانید.

بهترین سن برای شروع چیست؟

باور رایج این است که کودک باید «هرچه زودتر» شروع کند چون مغزش مثل اسفنج است. پژوهش‌ها تصویر پیچیده‌تری نشان می‌دهند. فرضیه‌ی «دوره‌ی حساس» (critical period hypothesis) سال‌هاست مورد بحث است و دانشمندان هنوز درباره‌ی مرز دقیق آن توافق ندارند. چیزی که تقریباً همه قبول دارند این است:

• کودکانی که زود شروع می‌کنند و سال‌ها در معرض زبان زیاد قرار می‌گیرند (مثلاً در کشوری که زبان در آن رایج است)، در بلندمدت احتمال بیشتری دارد تلفظ و ریتم نزدیک‌تری به گویشور بومی پیدا کنند. در کلاس‌های چند ساعت در هفته، پژوهش‌ها این برتری را کمتر و دیرتر نشان می‌دهند.
• شروع زود به‌تنهایی کافی نیست. کودکی که هفته‌ای نیم ساعت و بدون تکرار با زبان روبه‌رو شود، پیشرفت چشمگیری نمی‌کند. مقدار و کیفیت شنیدن مهم‌تر از سالی است که شروع شده.
• بزرگ‌ترها (۹ تا ۱۰ ساله‌ها) معمولاً در ابتدا سریع‌تر پیش می‌روند، چون خواندن و استدلال را بلدند.

پس برای کودک چهارساله زود نیست و برای کودک نه‌ساله هم دیر نشده است. چیزی که می‌شود کنترل کرد، روال روزانه است.

چند دقیقه در روز؟

کودکان خردسال تمرکز طولانی ندارند. جلسه‌های کوتاه و منظم از جلسه‌های بلند و نادر بهتر است:

• ۴ تا ۶ ساله: ۱۰ دقیقه، بیشتر بازی و شنیدن. حتی ۵ دقیقه هم ارزش دارد.
• ۷ تا ۱۰ ساله: ۱۰ تا ۲۰ دقیقه. می‌شود یک بخش خواندن و نوشتن ساده اضافه کرد.

اگر کودک خسته شد یا حوصله‌اش سر رفت، همان‌جا تمام کنید. هدف دوست داشتن زبان است. کودکی که انگلیسی را با اجبار و گریه تجربه کند، سال‌ها بعد هم از آن فرار می‌کند.

اگر انگلیسی خودم خوب نیست چه کنم؟

نگرانی بجاست، ولی کمتر از آنچه فکر می‌کنید مانع است. شما لازم نیست معلم باشید؛ لازم است همراه باشید. کارهایی که از شما برمی‌آید:

• کنار کودک بنشینید و با او بازی کنید. علاقه‌ی شما به او می‌فهماند که این کار مهم است.
• برای صدا و تلفظ به منبع خوب تکیه کنید، نه به تلفظ خودتان. یعنی کودک هر لغت را از صدای گوینده‌ی بومی یا منبعی که به درستی‌اش مطمئنید بشنود. اگر تلفظ خودتان مطمئن نیست، لغت را همراه کودک از روی صدا یاد بگیرید و بگذارید کودک ببیند که شما هم یاد می‌گیرید.
• تشویق کنید، نه تصحیح. خطای کودک در این سن طبیعی است.

گام اول: شنیدن، قبل از خواندن و نوشتن

کودک زبان اول را سال‌ها می‌شنود تا اولین کلمه‌اش را بگوید. زبان دوم هم همین مسیر را دارد، فقط کوتاه‌تر. برای کودکان خردسال:

1. شنیدن زیاد و ساده. شعر، آهنگ، داستان کوتاه و دستورهای ساده (Stand up. Sit down. Find the red one.).
2. تکرار بی‌خستگی. کودکان یک شعر یا داستان را ده‌ها بار می‌خواهند. این خسته‌کننده است ولی مفید است: تکرار همان چیزی است که کلمه را در ذهن جا می‌اندازد.
3. تصویر و حرکت. لغت را با تصویر یا حرکت همراه کنید (واژه‌ی jump را بپرید!). این روش به نام TPR (پاسخ فیزیکی کامل، Total Physical Response) معروف است.
4. بعد از آن، حرف‌ها. وقتی کودک چند ده لغت را می‌شناسد، سراغ حرف‌ها و آواها برود.

الفبا: نام حرف یا صدای حرف؟

در انگلیسی هر حرف دو چیز دارد: نام (مثلاً bee) و صدا (مثلاً /b/). اگر کودک فقط نام حرف‌ها را بداند، موقع خواندن کلمه گیج می‌شود، چون cat را «سی‌ای‌تی» نمی‌خوانند. آموزش فونیکس (phonics) یعنی آموزش صدای حرف‌ها و ترکیب آن‌ها. برنامه‌ی Letters and Sounds (وزارت آموزش بریتانیا، ۲۰۰۷) نمونه‌ی شناخته‌شده‌ای از آن است. ترتیبی که از همان برنامه گرفته شده:

1. بازی با صداها، قافیه و آهنگ، بدون حرف نوشته.
2. صدای چند حرف ساده: s, a, t, p, i, n.
3. ساختن کلمه‌های کوتاه با آن‌ها: sat, pin, tap.
4. بعد حرف‌های بیشتر و ترکیب‌ها: sh, ch, th.

در این برنامه نام حرف‌ها (با آهنگ الفبا) دیرتر و بعد از صدای حرف‌ها می‌آید. اگر کودک آهنگ الفبا را از قبل بلد است اشکالی ندارد؛ فقط موقع خواندن کلمه از صدای حرف استفاده کنید. هیچ عجله‌ای برای سرعت نیست. کودکی که صدای ده حرف را خوب می‌شناسد، از کودکی که نام همه‌ی ۲۶ حرف را بی‌هدف حفظ کرده جلوتر است. ترتیب کامل‌تر را در الفبا و فونیکس برای کودک ببینید.

یک هفته‌ی نمونه (روزی ۱۰ دقیقه)

این برنامه برای ۴ تا ۷ ساله‌هاست. بعضی روزها را جابه‌جا کنید.

• شنبه: شعر و حرکت. یک شعر الفبا یا شمارش را دو بار گوش کنید و با حرکت تکرار کنید.
• یک‌شنبه: تصویر. پنج تصویر حیوان را نشان دهید: dog, cat, fish, bird, cow. هر کدام را بگویید و بچه تکرار کند. بعد بپرسید «Where is the dog?».
• دوشنبه: حرف. یک حرف (مثلاً S) را با نام و صدا بشناسید. با انگشت روی هوا یا ماسه بکشید.
• سه‌شنبه: بازی. بازی «پیدا کن»: Find something red! کودک در اتاق می‌گردد.
• چهارشنبه: داستان. یک داستان تصویری کوتاه به انگلیسی، با دیدن تصویر. لازم نیست همه‌ی کلمه‌ها را بفهمد.
• پنج‌شنبه: مرور. لغت‌های هفته را با فلش‌کارت یا بازی حافظه ببینید.
• جمعه: استراحت یا یک کارتون کوتاه انگلیسی.

تماشای کارتون و صفحه‌ی نمایش

کارتون انگلیسی می‌تواند کمک کند، اما شرط دارد. سازمان جهانی بهداشت در رهنمود سال ۲۰۱۹ برای کودکان زیر ۵ سال، برای سنین ۲ تا ۴ سال بیشتر از یک ساعت زمان نشستن مقابل صفحه‌ی نمایش در روز را توصیه نمی‌کند و می‌گوید کمتر بهتر است. اگر قسمتی از آن یک ساعت را به انگلیسی اختصاص می‌دهید:

• با هم ببینید و درباره‌اش حرف بزنید؛ تماشای تنها اثر کمتری دارد.
• برنامه‌ای انتخاب کنید که آهسته و واضح حرف می‌زند و تصویرش با کلمه‌ها هماهنگ است.
• یک قسمت را چند بار نشان دهید، نه قسمت‌های متفاوت پشت‌سرهم.

اگر می‌خواهید زمان صفحه‌ی نمایش را کم نگه دارید، آهنگ و داستان صوتی و کتاب تصویری همان فایده را بدون صفحه دارند.

بازی‌هایی که بدون هیچ ابزاری جواب می‌دهند

• سایمون می‌گوید (Simon says): Simon says touch your nose. گوش دادن و حرکت را با هم تمرین می‌کند.
• حدس بزن چی می‌بینم (I spy): I spy with my little eye something green. کودک باید چیز سبزی را که شما دیده‌اید پیدا کند.
• صندوق جادو: چند اسباب‌بازی در کیسه می‌گذارید و کودک دست می‌زند و حدس می‌زند: Is it a ball?
• برچسب خانه: روی در، میز و یخچال برچسب انگلیسی (door, table, fridge) بچسبانید.
• شمارش در پله‌ها: هر پله یک عدد: one, two, three…

چه چیزی را باید از مدرسه یا برنامه انتظار نداشت؟

• «روان صحبت کردن» در چند ماه. این انتظار واقع‌بینانه نیست. کودکان معمولاً ماه‌ها لغت می‌فهمند قبل از اینکه شروع به گفتن کنند (به این دوره «دوره‌ی سکوت» می‌گویند).
• تلفظ کامل از همان اول. کودک آهسته‌آهسته به ریتم و صداها نزدیک می‌شود.
• پیشرفت خطی. گاهی چند هفته به نظر می‌رسد چیزی یاد نمی‌گیرد و بعد ناگهان چند جمله می‌گوید.

بخش کودکان در اسپیکینو

برای والدینی که می‌خواهند برنامه‌ی آماده و بی‌تبلیغ داشته باشند، بخش کودکان را برای ۴ تا ۱۰ ساله‌ها ساخته‌ایم:

• الفبا و آواها به ترتیب آموزشی: از شهر الفبا تا مسیر آوا، با ردیابی شکل حرف.
• واژه‌های تصویری در موضوع‌هایی مثل حیوانات، رنگ‌ها، عددها، خانواده و بدن.
• جلسه‌های حدود ۱۰ دقیقه‌ای با بازی‌های کوتاه.
• کنترل والدین: سقف زمان روزانه که شما تعیین می‌کنید و دروازه‌ی والد برای ورود به بخش تنظیمات.
• بدون تبلیغ و بدون چت یا لینک به بیرون.

بخشی از محتوا رایگان است و بقیه با اشتراک «کودک» یا «اولترا» باز می‌شود؛ جزئیات در صفحه‌ی اشتراک آمده است. این بخش جای والدین را نمی‌گیرد؛ بهترین نتیجه وقتی است که شما کنار کودک بنشینید و با هم بازی کنید.

چک‌لیست والدین

• روزی ۱۰ دقیقه، ترجیحاً در یک ساعت ثابت.
• اول شنیدن و بازی، بعد حرف‌ها، بعد نوشتن.
• صدا از منبع درست، نه لزوماً از خود شما.
• تشویق، نه تصحیح فوری.
• زمان صفحه‌ی نمایش محدود و مشترک.
• اگر کودک خسته است، تمام کنید.

سؤال‌های رایج

کودک من فارسی را هم کامل بلد نیست. انگلیسی ضرر نمی‌زند؟

پژوهش‌های دوزبانگی در کل نشان نمی‌دهند که یادگیری زبان دوم در کودکی به زبان اول آسیب بزند. پیشنهاد عملی: زبان فارسی را همچنان در خانه با کتاب و گفت‌وگو تقویت کنید و انگلیسی را مکمل بدانید، نه جایگزین.

بچه‌ها کلمه‌ی انگلیسی را وسط جمله‌ی فارسی می‌گویند. مشکلی دارد؟

نه. این رفتار (code-switching) در کودکان دوزبانه عادی است و نشانه‌ی ضعف نیست.

از کدام سن وارد نوشتن شوم؟

معمولاً وقتی کودک در فارسی با خواندن و نوشتن آشناست (حدود ۷ سالگی) می‌شود تمرین نوشتن انگلیسی را آهسته شروع کرد. تا آن موقع تمرین ردیابی حرف و نوشتن چند کلمه‌ی آشنا کافی است.

آیا کلاس زبان کودکان لازم است؟

لازم نیست، ولی اگر کودک به معلم و هم‌کلاسی علاقه دارد، می‌تواند مکمل باشد. اگر انتخاب بین کلاس و اپلیکیشن برای شما مهم است، مقاله‌ی اپلیکیشن، کلاس آنلاین یا خودآموز؟ معیارهای سنجش را آورده است.

ادامه در همین سایت

• بخش کودکان: الفبا، آوا و واژه‌های تصویری برای ۴ تا ۱۰ ساله‌ها.
• شروع انگلیسی از صفر: اگر خودتان هم می‌خواهید همراه کودک یاد بگیرید.
• تعیین سطح رایگان: برای والدین، که بدانند خودشان از کجا شروع کنند.
• مشکلات تلفظ فارسی‌زبان‌ها: برای آشنایی با صداهایی که فارسی‌زبان‌ها بیشتر با آن‌ها مشکل دارند.