مشکلات تلفظ فارسی‌زبان‌ها در انگلیسی و تمرین‌های هدفمند

هدف: قابل فهم بودن، نه حذف لهجه

اول یک نکته‌ی مهم: هدف تمرین تلفظ این نیست که مثل یک آمریکایی یا انگلیسی حرف بزنید. هدف این است که راحت فهمیده شوید. حتی معیار تلفظ در اسپیکینگ آیلتس هم، طبق سایت رسمی، توانایی حرف زدن به شکلی است که بدون زحمت زیاد فهمیده شود. لهجه‌ی فارسی ایرادی ندارد؛ ولی چند تفاوت مشخص بین فارسی و انگلیسی باعث سوءتفاهم می‌شوند و ارزش تمرین دارند.

آیا تمرین تلفظ اصلاً اثر دارد؟ بله. فراتحلیل Lee، Jang و Plonsky (۲۰۱۵) روی ۸۶ گزارش پژوهشی اثر آموزش تلفظ را به‌طور کلی بزرگ گزارش کرده (اندازه‌ی اثر ۰٫۸۹ در مقایسه‌ی قبل و بعد و ۰٫۸۰ در مقایسه با گروه کنترل) و نشان داده برنامه‌های طولانی‌تر و برنامه‌هایی که بازخورد می‌دهند اثر بیشتری داشته‌اند.

چرا این مشکلات پیش می‌آیند؟

مغز ما صداهای زبان تازه را از صافی صداهای زبان مادری می‌شنود. وقتی صدایی در فارسی نیست، معمولاً آن را با نزدیک‌ترین صدای فارسی جایگزین می‌کنیم. چند ویژگی فارسی که ریشه‌ی بیشتر مشکلات است:

• فارسی معیار ایران شش مصوت دارد و کشش مصوت در آن تمایز معنایی نمی‌سازد.
• در فارسی، آغاز هجا فقط یک همخوان دارد؛ یعنی خوشه‌ی همخوان در اول هجا نداریم.
• حرف «ث» در فارسی مثل «س» و «ذ» مثل «ز» تلفظ می‌شود؛ صداهای /θ/ و /ð/ در گفتار فارسی معیار نیستند.
• حرف «و» در آغاز هجا در فارسی ایران /v/ تلفظ می‌شود.
• تکیه در بیشتر واژه‌های فارسی روی هجای آخر ریشه است، در حالی که جای تکیه در انگلیسی از واژه‌ای به واژه‌ی دیگر فرق می‌کند.

۱. صداهای th: /θ/ و /ð/

مشکل: think شبیه sink یا tink می‌شود و this شبیه zis یا dis.

چطور درستش کنیم: نوک زبان را آرام بین دندان‌های بالا و پایین (یا درست پشت دندان‌های بالا) بگذارید و هوا را از روی آن بیرون بدهید. برای /θ/ (مثل think) تارهای صوتی نمی‌لرزند؛ برای /ð/ (مثل this) می‌لرزند. دست را روی گلو بگذارید تا لرزش را حس کنید.

جفت‌های کمینه برای تمرین:

• think / sink، thank / tank، three / tree، mouth / mouse
• they / day، then / den، breathe / breeze

جمله‌ی تمرینی: I think these three things are worth thinking about.

۲. صداهای /w/ و /v/

مشکل: west شبیه vest و wine شبیه vine می‌شود، چون «و» در آغاز هجا برای ما همیشه /v/ است.

چطور درستش کنیم: برای /v/ دندان‌های بالا لب پایین را لمس می‌کنند. برای /w/ دندان‌ها اصلاً با لب تماس ندارند؛ لب‌ها گرد می‌شوند، مثل وقتی که می‌خواهید «او» بگویید، و بعد سریع باز می‌شوند. جلوی آینه چک کنید که دندان به لب نخورد.

جفت‌های کمینه:

• west / vest، wine / vine، wet / vet، while / vile، worse / verse

جمله‌ی تمرینی: We went west on Wednesday with very warm vests.

۳. مصوت‌ها

انگلیسی مصوت‌های بیشتری از فارسی دارد. چند تمایز که برای فارسی‌زبان‌ها دردسر می‌سازد:

«ای» کوتاه و بلند: /ɪ/ و /iː/

ship و sheep، live و leave، sit و seat. هر دو را معمولاً با «ای» فارسی می‌گوییم. /ɪ/ کوتاه‌تر و شل‌تر است و دهان کمی بازتر؛ /iː/ کشیده‌تر و لب‌ها کمی کشیده‌تر.

«او» کوتاه و بلند: /ʊ/ و /uː/

full و fool، pull و pool. /ʊ/ کوتاه و شل است.

صدای /ʌ/

صدای cup، bus، love. این صدا در فارسی نیست و معمولاً با «آ» یا «اَ» جایگزین می‌شود. تمرین: cap / cup، hat / hut، cot / cut.

مصوت ضعیف (schwa)

در انگلیسی، هجاهای بی‌تکیه اغلب به یک مصوت کوتاه و مبهم تبدیل می‌شوند: حرف اول about، یا to در I want to go. اگر همه‌ی هجاها را کامل و واضح بگوییم، ریتم جمله غیرطبیعی می‌شود.

۴. خوشه‌های همخوان

در آغاز واژه

چون فارسی در آغاز هجا خوشه ندارد، معمولاً یک مصوت اضافه می‌کنیم: school می‌شود «اِسکول» و street می‌شود «اِستریت». گاهی هم مصوت را وسط خوشه می‌گذاریم: «سِتریت».

تمرین ساختنی: از کوتاه به بلند بسازید و هیچ صدایی قبل از s نگذارید:

• s… sp… spr… spring
• s… st… str… street
• s… sk… school

اول خیلی آرام، بعد با سرعت عادی.

در پایان واژه

فارسی در پایان هجا حداکثر دو همخوان دارد؛ انگلیسی گاهی سه یا چهار: texts، asked، strengths. خطر اصلی این است که -s جمع و سوم‌شخص یا -ed گذشته را حذف کنیم و معنا عوض شود: He walk به‌جای He walks، I ask به‌جای I asked.

تمرین: جمله‌هایی بسازید که پایان واژه در آن‌ها معنا دارد: She asked two questions.، He helps his friends. و روی صدای آخر اغراق کنید.

۵. تکیه‌ی واژه و ریتم جمله

در انگلیسی جای تکیه می‌تواند معنا یا نوع واژه را عوض کند: REcord (اسم) و reCORD (فعل)؛ PHOtograph، phoTOgraphy، photoGRAPHic. عادت فارسی به تکیه روی هجای آخر باعث می‌شود بعضی واژه‌ها برای شنونده‌ی انگلیسی‌زبان ناآشنا شوند.

تمرین: هر واژه‌ی تازه را با جای تکیه‌اش یاد بگیرید. در دفتر واژه، هجای تکیه‌دار را با حروف بزرگ بنویسید: deVElopment، ecoNOmic.

روش تمرین: اول شنیدن، بعد گفتن

1. تشخیص: قبل از اینکه صدایی را درست بگویید، باید بتوانید آن را درست بشنوید. فراتحلیلی روی ۷۹ مطالعه نشان داده تمرین شنیداری با گوینده‌های متنوع (HVPT) برای تشخیص صداهای زبان دوم اثر متوسط تا بزرگ دارد و ماندگار است. پس جفت‌های کمینه را با صدای چند گوینده‌ی مختلف گوش بدهید و تشخیص بدهید کدام را شنیدید.
2. تولید آهسته: جلوی آینه، صدا را تنها و آرام بسازید.
3. واژه: صدا را در جفت‌های کمینه بگویید.
4. جمله: صدا را در جمله‌های کوتاه و بعد در گفتار آزاد تمرین کنید.
5. ضبط و مقایسه: خودتان را ضبط کنید و با نمونه مقایسه کنید. بازخورد، حتی از گوش خودتان، اثر تمرین را بیشتر می‌کند.

چند صدا را با هم تمرین نکنید

هر هفته روی یک یا دو مشکل تمرکز کنید. مثلاً هفته‌ی اول th، هفته‌ی دوم w/v، هفته‌ی سوم خوشه‌های آغازین. روزی ۱۰ دقیقه‌ی متمرکز بهتر از یک ساعت پراکنده است.

چک‌لیست

• می‌توانم think و sink را در شنیدن از هم تشخیص بدهم.
• وقتی west می‌گویم، دندانم به لبم نمی‌خورد.
• قبل از school و street مصوت اضافه نمی‌کنم.
• -s و -ed پایانی را در جمله‌هایم حذف نمی‌کنم.
• جای تکیه‌ی واژه‌های تازه را همراه معنی‌شان یاد می‌گیرم.
• هفته‌ای یک بار صدایم را ضبط می‌کنم و با هفته‌ی قبل مقایسه می‌کنم.

تمرین در همین سایت

بخش تلفظ سایت تمرین جفت‌های کمینه برای همین تمایزها دارد: th/s، w/v، مصوت‌های کوتاه و بلند و خوشه‌های همخوان، با نکته‌ی فارسی برای هر کدام. بعد از تمرین تشخیص، با تمرین‌های سایه‌گویی و تکرار جمله، صدا را در گفتار پیوسته به کار ببرید. هیچ ابزار خودکاری تلفظ را بی‌خطا ارزیابی نمی‌کند؛ گوش خودتان و ضبط صدا بهترین داور تمرین روزانه‌اند.